Dünya

Dünya, Arapça al-dunyā (الدنيا) — d-n-w/y (yakın-olmak, alçak-olmak) kökünün dişil-en-üstün-sıfat-fiil formu — bu-dünya, bu-aşağıdaki-âlem, klasik İslamî al-dunyā-al-ākhira çiftinin söz-merkezi söz-yapısı, dünya-hayatı anlamlarına gelir. Aynı kök-ailesinden al-adnā (en-yakın), al-dunya (en-aşağı; en-yakın), al-Dānī (yan-form söz-yapısı), al-dunyāwī (dünyevî), al-Dīn-wa-al-Dunyā (Din-ve-Dünya yan-form söz-yapısı) yan-örgüsü oluşur. Kur'an-ı Kerîm'de al-dunyā söz-yapısı 100+ yerde geçer; söz-merkezi söz-yapısı: Bakara 2:201 Wa-minhum man yaqūlu rabbanā ātinā fī al-dunyā ḥasanatan wa-fī al-ākhirati ḥasanatan wa-qinā 'adhāba al-nār — "İçlerinden bazıları der ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, âhirette de iyilik ver; bizi cehennem-azabından koru'" — klasik İslamî Hac-duâsı söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (klasik halk-İslam söz-örgüsünde Hac-yolculuğunda en-çok-edilen-duâ söz-yapısı yan-bağlanır; bk. Arafat maddesi yan-form söz-örgüsü Bakara 2:198 yan-bağlamı kök-aile-detayı orada); A'lâ 87:16-17 Bal tu'thirūna al-ḥayāta al-dunyā / wa al-ākhiratu khayrun wa-abqā — "Hâlbuki siz dünya-hayatını tercih-ediyorsunuz; oysa âhiret daha-hayırlı ve daha-kalıcıdır". Klasik halk-tasavvuf-edebî söyleminde al-dunyā — al-fanā' (yokluk) söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imge; al-zuhd fī al-dunyā (dünyada-zühd; bk. Zahit, Zahide maddeleri yan-form söz-örgüsü) klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır. 113 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #312 sıradadır.

Arapça al-dunyā (الدنيا), d-n-w/y ("yakın-olmak, alçak-olmak; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde d-n-w/y kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-adnā — en-yakın, al-dunya — en-aşağı; en-yakın, al-Dānī — yan-form söz-yapısı, al-dunyāwī — dünyevî, al-Dīn-wa-al-Dunyā — Din-ve-Dünya yan-form söz-yapısı, al-Madīna al-Munawwara yan-bağlamı yan-bağlanır farklı-yan-yapı, Yawm al-Dīn — Hesap-Günü; bk. Malik maddesi yan-form söz-örgüsü farklı-kök yan-örgüsü") kökünün dişil-en-üstün-sıfat-fiil formu (fu'lā vezni; en-yakın-en-aşağı yan-yapı söz-yapısı) — bu-dünya, bu-aşağıdaki-âlem, klasik İslamî al-dunyā-al-ākhira çiftinin söz-merkezi söz-yapısı, dünya-hayatı. Klasik İslamî kelâm-jargonunda al-dunyā-al-ākhira (dünya-âhiret çifti) — klasik halk-Sünni söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır. Kur'an-ı Kerîm'de al-dunyā söz-yapısı 100+ yerde geçer; söz-merkezi söz-yapıları: (1) Bakara 2:201 Wa-minhum man yaqūlu rabbanā ātinā fī al-dunyā ḥasanatan wa-fī al-ākhirati ḥasanatan wa-qinā 'adhāba al-nār — "İçlerinden bazıları der ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, âhirette de iyilik ver; bizi cehennem-azabından koru'" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî Hac-duâsı söz-merkezi söz-yapısının söz-imgesi (klasik halk-İslam söz-örgüsünde Hac-yolculuğunda en-çok-edilen-duâ söz-yapısı yan-bağlanır; bk. Arafat maddesi yan-form söz-örgüsü Bakara 2:198 yan-bağlamı kök-aile-detayı orada); (2) A'lâ 87:16-17 Bal tu'thirūna al-ḥayāta al-dunyā / wa al-ākhiratu khayrun wa-abqā — "Hâlbuki siz dünya-hayatını tercih-ediyorsunuz; oysa âhiret daha-hayırlı ve daha-kalıcıdır" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî dünya-âhiret-çifti söz-merkezi söz-imgesi; (3) Hadid 57:20 I'lamū annamā al-ḥayātu al-dunyā la'ibun wa-lahwun wa-zīnatun wa-tafākhurun baynakum — "Bilin ki dünya-hayatı oyun, eğlence, süs ve aranızdaki övünmedir" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik halk-Sünni söz-örgüsünde dünya-hayatının söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır; (4) Tahā 20:131 Wa-lā tamuddanna 'aynayka ilā mā matta'nā bihi azwājan minhum zahrata al-ḥayāti al-dunyā — "Onlardan bazılarına faydalandırdığımız dünya-hayatının süsüne gözünü dikme" yan-bağlamlı söz-yapısı yan-bağlanır; (5) Yûnus 10:24 Innamā mathalu al-ḥayāti al-dunyā ka-mā'in anzalnāhu mina al-samā' yan-bağlamlı söz-yapısı yan-bağlanır. Klasik halk-tasavvuf-edebî söyleminde al-dunyā — al-fanā' (yokluk) söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imge; al-zuhd fī al-dunyā (dünyada-zühd; bk. Zahit, Zahide maddeleri yan-form söz-örgüsü Yûsuf 12:20 yan-bağlamı kök-aile-detayı orada) klasik halk-tasavvuf-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır; klasik halk-Sünni hadis-rivayetinde "Kun fī al-dunyā ka-annaka gharībun aw 'ābiru sabīl" — "Dünyada bir-yabancı veya yolda-geçen-gibi-ol" yan-bağlamı yan-bağlanır. Dünya özellikle 1912'den itibaren klasik halk-Türk-Cumhuriyet söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapı; klasik halk-Türk-Anadolu söz-örgüsünde Dünya-Bey, Dünya-Hanım, Dünyâ-yâr (klasik halk-Pers-Türk söz-yapısı yan-bağlanır), Dünyâ-Sultân (klasik halk-Osmanlı saray-söz-yapısı yan-bağlanır) yan-form söz-yapıları yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Dünyâ / Dünya yan-formunda yerleşmiştir.