Gazel

Gazel, Arapça al-ghazal (الغزل) — gh-z-l (sevgi-söylemek, klasik halk-Arap söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı) kökünden — Divan-edebiyatında bir-nazım-biçimi, Türk-müziğinde-belli-bir-kural söz-yapısı, klasik halk-Pers-Türk divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Divan edebiyatında bir nazım biçimi; Türk müziğinde belli bir kural manasında nitelendirir. Aynı kök-ailesinden al-ghazliyya (klasik halk-Arap söz-yapısı), al-mughazil (yan-form söz-yapısı), al-ghāzil (sevgi-söyleyen) yan-örgüsü oluşur. *Tarihsel-edebî yan-bağlamı klasik halk-Pers-Türk divan-şiir söz-örgüsünün söz-merkezindeki gazel-formu**: Hâfız Şîrâzî (1315-1390; bk. Hafız maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — Dīwān-i Hāfeẓ yan-bağlamı), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273; bk. Muhiddin maddesi yan-form söz-örgüsü), Nizâmî Gencevî (1141-1209), Bâkî, Nedîm, Fuzûlî gibi büyük şâirler-pîrler klasik Pers-Türk divan-şiirinin söz-merkezi gazel-formunun söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-Türk söz-örgüsünde Gazel — sonbahar-yan-yapı söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır (yan-yorumla gazel-yaprağı* — sonbahar-yapraklarının söz-yapısı yan-bağlanır). 140 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #364 sıradadır.

Arapça al-ghazal (الغزل), gh-z-l ("sevgi-söylemek, klasik halk-Arap söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde gh-z-l kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-ghazliyya — klasik halk-Arap söz-yapısı, al-mughazil — yan-form söz-yapısı, al-ghāzil — sevgi-söyleyen, al-ghazaliyya — yan-form söz-yapısı yan-örgüsü") kökünden — Divan-edebiyatında bir-nazım-biçimi, Türk-müziğinde-belli-bir-kural söz-yapısı, klasik halk-Pers-Türk divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Divan edebiyatında bir nazım biçimi; Türk müziğinde belli bir kural manasında nitelendirir. *Tarihsel-edebî yan-bağlamı klasik halk-Pers-Türk divan-şiir söz-örgüsünün söz-merkezindeki gazel-formu**: klasik Pers-Türk divan-şiirinin söz-merkezi nazım-biçimi yan-bağlanır; gazel — beyit-yan-yapı söz-yapısı (5-15 beyit, maṭla' açılış-beyti, maqṭa' son-beyti, klasik halk-mahlas söz-yapısı son-beyitte yan-bağlanır); klasik Pers-Türk divan-şiirinin söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır. Hâfız Şîrâzî (Khwāja Shams al-Dīn Muḥammad-Hāfeẓ-i Shīrāzī, 1315-1390; bk. Hafız maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — Dīwān-i Hāfeẓ yan-bağlamı; klasik halk-Pers gazel-söz-örgüsünün söz-merkezi pîri yan-bağlanır), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291 — Bostân, Gülistan; bk. Gülüstan maddesi yan-form söz-örgüsü), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273; bk. Muhiddin, Ezel maddeleri yan-form söz-örgüsü), Nizâmî Gencevî (1141-1209), 'Umar Khayyām (1048-1131) klasik Pers gazel-söz-örgüsünün söz-merkezi pîrleri yan-bağlanır. Klasik halk-Osmanlı divan-şiir geleneğinde Bâkî (1526-1600), Nedîm (1681-1730), Fuzûlî (1495-1556) klasik halk-Türk-Osmanlı gazel-söz-örgüsünün söz-merkezi pîrleri yan-bağlanır. Klasik halk-Türk söz-örgüsünde Gazel — sonbahar-yan-yapı söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır (yan-yorumla gazel-yaprağı — sonbahar-yapraklarının söz-yapısı yan-bağlanır; klasik halk-Anadolu söz-örgüsünde gazel-mevsimi — sonbahar-yan-yapı söz-yapısının söz-imgesi). Klasik halk-Türk-müzik söz-örgüsünde Gazel-formu — klasik halk-Türk-mûsiki söz-örgüsünün söz-merkezindeki Hâfız Sami (1874-1943), Hafız Burhan (1897-1943), Münir Nurettin Selçuk (1900-1981) yan-bağlanır gazel-söyleyiciler söz-yapısı yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Ghazal / Gazel yan-formunda yerleşmiştir. Gazel* özellikle 1885'ten itibaren laik-eğitimli orta-tabaka ailelerinin sevdiği zarif modern kız adı oldu.