Herdem

Herdem, Pers compound: her ("her, her-bir; klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki yan-form söz-yapısı; klasik halk-türkçesinin standart söz-yapısı") ve dam / dem ("an, vakit, soluk-anı; klasik Pers söz-örgüsünde dam — soluk, soluk-alma anı; dem — Türkçe halk-yumuşak-söyleyişle yan-form") söz-unsurlarının terkibinden her-an, sürekli, daimî, her-soluk-anında anlamlarına gelir. Klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-örgüsünün yan-form söz-yapılarındandır; her-dem-tâze ("her-an-taze, ebediyen-taze; klasik Pers-Türk halk-divan-jargonunun söz-merkezindeki yan-form söz-yapısı"), her-dem-cüvan ("her-an-genç, ebedî-gençlik; klasik divan-şiir söz-imgesi"), her-dem-bahâr ("her-an-bahar, daimî-bahar"), her-dem-açık ("her-an-açık, daimî-aydınlık") yan-form-yan-örgülü söz-yapılarının söz-örgüsünün söz-merkezindedir. Aynı her- başlangıçlı klasik Pers compound söz-yapıları klasik Anadolu halk-divan-jargonunun söz-merkezinde yer aldı; her-gûn (her-gün), her-dem (her-an), her-câ (her-yer), her-bâr (her-defa), her-yıl yan-formları söz-yapılarının yan-örgüsünün söz-imgeleridir. Klasik divan-şiir geleneğinde Mevlânâ Celaleddin-i Rumî, Hâfız, Sa'dī, Yûnus Emre gibi büyük-pîrler-şâirler her-dem-tâze yan-form söz-yapısını manevî-ebedîlik, ruhânî-tazelik, ilâhî-aşkın-daimîliği yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi şeklinde işler. 142 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #405 sıradadır.

Pers-Türk Herdem, klasik Pers compound söz-yapısıdır; iki Pers söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: her ("her, her-bir; klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki yan-form söz-yapısı; klasik halk-türkçesinin standart söz-yapısı; aynı kök-ailesinden Sanskritçe sarva — yan-yorumlu söz-yapısı yan-bağlanır") ve dam / dem ("an, vakit, soluk-anı; klasik Pers söz-örgüsünde dam — soluk, soluk-alma anı; dem — Türkçe halk-yumuşak-söyleyişle yan-form söz-yapısı; aynı kök-ailesinden Sanskritçe dama — soluk yan-yorumlu söz-yapısı yan-bağlanır; klasik Pers divan-şiir-jargonunda dam-ı vasl — vasıl-anı, dam-ı firâk — ayrılık-anı yan-formları") söz-unsurlarının terkibinden — her-an, sürekli, daimî, her-soluk-anında. Klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-örgüsünün yan-form söz-yapılarındandır; her-dem-tâze ("her-an-taze, ebediyen-taze; klasik Pers-Türk halk-divan-jargonunun söz-merkezindeki yan-form söz-yapısı; ruhânî-ebedîlik söz-imgesi"), her-dem-cüvan ("her-an-genç, ebedî-gençlik; klasik divan-şiir söz-imgesi"), her-dem-bahâr ("her-an-bahar, daimî-bahar"), her-dem-açık ("her-an-açık, daimî-aydınlık"), her-dem-tâbân ("her-an-parlak, daimî-aydınlık"), her-dem-hayat (her-an-canlı), her-dem-civân (her-an-genç) yan-form-yan-örgülü söz-yapılarının söz-örgüsünün söz-merkezindedir. Aynı her- başlangıçlı klasik Pers compound söz-yapıları klasik Anadolu halk-divan-jargonunun söz-merkezinde yer aldı; her-gûn ("her-gün; klasik halk-türkçesinin standart söz-yapısı"), her-dem ("her-an; bu yan-form söz-yapısı"), her-câ (her-yer), her-bâr (her-defa), her-yıl (her-yıl), her-rûz (her-gün-rûz), her-şeb (her-gece), her-vakt (her-vakit) yan-formları söz-yapılarının yan-örgüsünün söz-imgeleridir. Klasik divan-şiir geleneğinde Mevlânâ Celaleddin-i Rumî Mathnawī'sinde her-dem-tâze yan-form söz-yapısını manevî-ebedîlik, ruhânî-tazelik, ilâhî-aşkın-daimîliği yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi şeklinde işler; klasik Anadolu Mevlevî-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge. Hâfız Şîrâzî (1315-1390) divanında her-dem-i 'ömr (her-ömür-anı), her-dem-firâk (her-ayrılık-anı) yan-form söz-yapıları yer alır. Sa'dī Şîrâzî (1210-1291) Gülistan (1258) ve Bostan (1257) eserlerinde her-dem-tâze-bahâr yan-form söz-yapısı klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesidir. Yûnus Emre (1238-1320) klasik Anadolu halk-tasavvuf-divan söz-örgüsünde her-dem sözcüğünü ilâhî-aşkın-daimîliği yan-yorumlu söz-yapısının söz-imgesi şeklinde her-dem aşk-içinde, her-dem-uyanık-mü'min-yürek yan-formlarında işler; klasik Anadolu halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezi. Klasik Türk halk-türkü-edebî söyleminde her-dem-tâze sevgili, her-dem-civân-zarafet, her-dem-açık-yürek yan-form-yan-örgülü söz-yapıları zarafet-söz-örgüsünün söz-imgeleridir. Herdem özellikle 19-20. yüzyıllar boyunca Anadolu eğitimli-Pers-Türk-İslam ailelerinin sevdiği klasik divan-zarafet kız-adı oldu. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Herdem / Herdam yan-formlarında yerleşmiştir.