Kibar

Kibar, Arapça kibār (كبار) — k-b-r (büyük-olmak) kökünün çoğul-formundan — Türkçeye geçişinde yumuşatılarak davranış-düşünce-duygu bakımından ince, nazik, asil-davranışlı anlamlarına gelir. Klasik Osmanlı saray-edebî söz-dağarcığında kibār (büyükler, elit-tabaka) ve al-akābir (en-büyükler) terkipleri yöneticiler-ulema-sınıfı için onursal-nitelendirme şeklinde kullanılırdı; bu üst-sınıf-dengeli-davranış idealinin söz-mirası Türk halk-türkçesinde kibar sıfat-formunda zarif-davranışlı anlamına dönüştü. Aynı kökten al-Kabīr (Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından — Yüce, Büyük: Sebe' 23, Hac 62), al-takbīr (büyükleme; namaz başlangıcının Allāhu Akbar nidâsı), al-Akbar (en-büyük) türetilmiştir. Klasik Türk-İslam-Pers ailelerinin sevdiği zarif kız-adı şeklinde yerleşmiştir; 159 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #404 sıradadır.

Arapça kibār (كبار), k-b-r ("büyük-olmak; yaş-büyümek; mertebe-yükselmek") kökünden çoğul-formdur — "büyükler, ileri-gelenler, yaş-mertebe-bakımından-ulu olanlar". Tekil eril kabīr (büyük), tekil dişil kabīra (büyük-kadın). Aynı kök-ailesinden al-Kabīr (Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından — Yüce, Büyük: Sebe' 23 huwa al-'Aliyyu al-Kabīr, Hac 62, Lokmân 30, Mü'min 12), al-Akbar (en-büyük; Allāhu Akbar — "Allah büyüktür" tekbir-formülü), al-takbīr (büyükleme; namaz başlangıcı takbīr al-iftitāḥ), al-takabbur (büyüklük-taslama, kibirlenme — eleştirilebilir mertebe; al-Mutakabbir Allah'ın isimlerindendir, kullarda eleştirilir), al-kibrī (büyüklük), al-kabīra (büyük-günah; al-kabā'ir — büyük-günahlar fıkıh-jargonu) türetilmiştir. kibār sözcüğü Kur'an'da çoğul-form olarak pek yerde geçer: Yûsuf 12:80 (qāla kabīruhum — "en-büyükleri/yaşça-büyük olanları dedi ki"), Sâd 38:64. Klasik Osmanlı saray-edebî söz-dağarcığında kibār (büyükler, elit-tabaka), al-akābir (en-büyükler), kibār-ı 'ulema (büyük-âlimler), kibār-ı meşâyih (büyük-mürşitler) onursal-nitelendirme terkipleri şeklinde işlenirdi; bu üst-sınıf-dengeli-davranış idealinin söz-mirası Türk halk-türkçesinde kibar sıfat-formunda zarif, ince-davranışlı, üst-tabaka-davranışlarına-uygun anlamına dönüştü. Kibarlık terimi Türkçenin etik-zarafet söz-dağarcığının çekirdek-sözcüklerindendir; klasik Osmanlı saray-bürokrasisi-edebî kategorilerin demokratikleşmiş-davranış-mirası ifade eder. Kibar kız-adı kullanımı klasik Türk-İslam ailelerinin sevdiği zarif-davranışlı karakter-yansıtmasını içerir.