Nevruz

Nevruz, Pers compound: nev (Pers naw نو — "yeni") ve rûz (Pers rūz روز — "gün, ışıklı-yan-yapı") söz-unsurlarının terkibinden yeni-gün, bahar-başlangıcı, klasik İran-Türk bahar-bayramı anlamlarına gelir. Klasik İran-Türk-Türkmen-Kürt-Azerî halk-evrenine yayılan klasik bahar-bayramı söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi; her yıl 21 Mart'ta Güneş'in Koç-burcuna geçişiyle kutlanan klasik İran-Türk halk-evren-yan-yapı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-Pers söz-örgüsünde Nevruz, Cemşîd-i Şâh'ın (klasik Pers mit-evreninin söz-merkezi şâhı; Şâhnâme'deki Hânedân-yan-yansıyan) tahta-çıkışı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (Firdevsî, Şâhnâme, 1010 civarı). Klasik halk-Anadolu Alevî-Bektaşî söz-örgüsünde Nevruz, Hz. 'Alî ibn Ebî Tâlib'in (599-661) doğum-yan-yumuşak yan-bağlamı yan-bağlanır; Sultan Nevruz yan-form söz-yapısı klasik halk-Alevî-Bektaşî söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. UNESCO 2009'da klasik İran-Türk-Kürt-Azerî halk-bahar-bayramının söz-yapısının söz-imgesini İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi'ne aldı. 142 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #405 sıradadır.

Pers compound Nawrūz (نوروز), iki Pers söz-unsurunun terkibinden yapılmıştır: naw ("yeni; klasik Pers halk-yan-yapı söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; aynı kök-ailesinden nawjawān — yeni-genç, naw-rasīda — yeni-yetişen, naw-bahār — yeni-bahar, naw-mash — yeni-merkez, naw-mūsīqī — yeni-mûsiki, naw-zamīn — yeni-zemin yan-örgüsü") ve rūz ("gün, ışıklı-yan-yapı; klasik Pers söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; aynı kök-ailesinden rūz-i ḥashr — kıyâmet-günü, rūz-i jazā — ceza-günü, rūz-nāma — gün-yazısı, Rûzbâr — yan-form söz-yapısı, rûz-i seyyârî — yan-form söz-yapısı yan-örgüsü"). Birleşim Naw-Rūz = "yeni-gün, bahar-başlangıcı, klasik İran-Türk bahar-bayramı". Klasik İran-Türk-Türkmen-Kürt-Azerî halk-evrenine yayılan klasik bahar-bayramı söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imgesi; her yıl 21 Mart'ta Güneş'in Koç-burcuna geçişiyle kutlanan klasik İran-Türk halk-evren-yan-yapı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-Pers söz-örgüsünde Nevruz, Cemşîd-i Şâh'ın (klasik Pers mit-evreninin söz-merkezi şâhı; Şâhnâme'deki Hânedân-yan-yansıyan söz-yapısı yan-bağlanır) tahta-çıkışı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır; Firdevsî'nin (940-1020) Şâhnâme-eserinde (1010 civarı) klasik Pers mit-evreninin söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır. Klasik halk-Anadolu Alevî-Bektaşî söz-örgüsünde Nevruz, Hz. 'Alî ibn Ebî Tâlib'in (599-661, dördüncü halife) doğum-yan-yumuşak yan-bağlamı (Hz. Ali, klasik halk-Alevî söz-örgüsünde 21 Mart 600 doğum-yan-yapısı; ayrıca Hz. Ali'nin Hz. Fâtıma az-Zehrâ ile evliliğinin Nevruz-günü-onursal söz-yapısı; Sultan Nevruz yan-form söz-yapısı klasik halk-Alevî-Bektaşî söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik İslamî halk-tasavvuf söz-örgüsünde Nevruz, klasik Selçuklu-Osmanlı saray-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır; Nevrûziyye — klasik Osmanlı divan-şiir-türünün söz-merkezindeki söz-yapısı (Nevruz'da pâdişâha sunulan kasîde-türü) yan-bağlanır; Bâkî, Nedîm, Nef'î, Şeyh Galib gibi klasik divan-şâirleri Nevrûziyye yan-form söz-yapısının söz-merkezi söz-imgesi yan-bağlanır. UNESCO 2009'da klasik İran-Türk-Kürt-Azerî halk-bahar-bayramının söz-yapısının söz-imgesini İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi'ne aldı; 13-yan-yan-yapı ülkenin (İran, Türkiye, Afganistan, Tacikistan, Türkmenistan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan, Hindistan, Pakistan, Irak, Suriye) klasik halk-evren-yan-yapı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. Modern Türkiye'de Nevruz, 1995'ten itibaren resmî bayram (21 Mart Nevruz Bayramı). Klasik halk-türkü-edebî söyleminde Nevruz-yârın-yumuşak-yan-yan-bahar-zarafeti, Nevruz-yârın-yeni-yan-yan-onursalı yan-form söz-yapıları yer aldı. Nevruz özellikle 1883'ten itibaren Anadolu kırsal-bölge halk-bayram-yan-yapı ailelerinin sevdiği klasik unisex adı oldu (hem erkek hem kadın yan-form söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır).