Nureddin

Nureddin, Arapça compound: Nūr (نور — "nur, ışık, aydınlık; bk. Nur maddesi yan-form söz-örgüsü; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından al-Nūr, Nur Sûresi 24:35 Allāhu nūru al-samāwāti wa al-arḍ yan-bağlamlı söz-yapısı") ve al-Dīn (الدين — din, mensubiyet) söz-unsurlarının terkibinden dinin-nuru, dini-aydınlatan, manevî-ışık-mertebesi-sahibi anlamlarına gelir. Klasik -eddin (-al-Dīn) sonlu compound theofor onursal-mertebe-lakap formülünün ailesindendir (bk. Saadettin, Selahaddin, Celalettin, Cemalettin, Hüsamettin, Nizamettin, Şemsettin, Sebahattin, Hayrettin, Fahrettin, Necmettin maddeleri yan-form söz-örgüsü). Tarihsel-referansı klasik İslamî askerî-tarih söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür Nûreddîn Mahmûd ibn Zengî (1118-1174 — Nūr al-Dīn Maḥmūd al-Zankī; klasik Zengî hânedânının söz-merkezindeki sultan, Suriye-Halep-Şam Atabeği; klasik İslamî sîret-cengî söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür; Selâhaddin Eyyûbî'nin himayedarı yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi — bk. Selahaddin maddesi yan-form söz-örgüsü). 144 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #431 sıradadır.

Arapça Nūr al-Dīn (نور الدين) compound terkibi iki Arapça söz-unsurunun birleşmesiyle yapılmıştır: Nūr ("nur, ışık, aydınlık; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde nur kök-ailesinin merkez söz-yapısı; bk. Nur maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından al-Nūr; Nur Sûresi 24:35 Allāhu nūru al-samāwāti wa al-arḍ mathalu nūrihi ka-mishkāhin fīhā miṣbāḥ — "Allah, semaların ve yerin nurudur. O'nun nuru, içinde lamba bulunan bir kandil gibidir" yan-bağlamlı söz-yapısı klasik İslamî teoloji-tasavvuf-edebiyat geleneğinin söz-merkezindeki söz-imgesi") ve al-Dīn ("din, mensubiyet, hesap-günü; mü'minin Allah'a-bağlanma-tarzı"). Birleşim Nūr al-Dīn / Nûreddin = "dinin-nuru, dini-aydınlatan, manevî-ışık-mertebesi-sahibi". Klasik -eddin (-al-Dīn) sonlu compound theofor onursal-mertebe-lakap formülünün ailesindendir; aynı aileden Saadettin ("dinin-saadeti — bk. Saadettin maddesi söz-örgüsü"), Selahaddin ("dinin-iyiliği — bk. Selahaddin maddesi söz-örgüsü"), Celalettin ("dinin-celâleti"), Cemalettin ("dinin-cemâli"), Hüsamettin ("dinin-keskin-kılıcı"), Nizamettin ("dinin-nizamı"), Şemsettin ("dinin-güneşi"), Sebahattin ("dinin-sabahı"), Hayrettin ("dinin-hayrı; bk. Hayrettin maddesi söz-örgüsü; Barbaros Hayrettin Paşa yan-bağlamı"), Fahrettin ("dinin-iftihârı"), Necmettin ("dinin-yıldızı"), Bedrettin ("dinin-dolun-ayı"), Tacettin ("dinin-tâcı"), Vahdeddin ("dinin-birliği"), Ekmelüddin ("dinin-mükemmeliyeti"), Ferideddin ("dinin-tek-incisi" — Ferîdüddin Attâr 1145-1221, klasik Pers tasavvuf-pîri yan-bağlamı) yan-örgüsü vardır. Selçuklu-Memlûk-Anadolu Türk-İslam yöneticileri-ulemâsı için 11-15. yüzyıllarda standart edilen klasik onursal-mertebe-lakap formülünün merkez örneklerindendir. Tarihsel-referansı klasik İslamî askerî-tarih söz-örgüsünün söz-merkezindeki figür Nûreddîn Mahmûd ibn Zengî (1118-1174 — Nūr al-Dīn Maḥmūd al-Zankī; klasik Zengî hânedânının söz-merkezindeki sultan, Suriye-Halep-Şam Atabeği). Nûreddîn Zengî, babası 'İmâdüddin Zengî'nin (klasik İslamî Türk-Atabey, klasik Zengî hânedânının kurucusu, 1146'da Halep'te suikast-edildi) ölümü-sonrası klasik İslamî cihâd-onursal söz-örgüsünün söz-merkezindeki figürlerinden oldu; Haçlı-Krallığı'na karşı klasik askerî-cengî söz-yapısının söz-imgelerinden. 1149 İnab-cengî'sinde Antakya-Prensliği'nin Haçlı-Prensi II. Raymond'u öldürdü; klasik İslamî sîret-cengî söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı. Selâhaddin Eyyûbî'nin (1138-1193 — bk. Selahaddin maddesi söz-örgüsü) himayedarı yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi; Selâhaddin'in babası Necmüddin Eyyûb ve amcası Esedüddin Şirkûh, Nûreddîn Zengî'nin himayesinde Mısır-Fâtımî-halifeliğine sefer-yaptılar (1163-1169), Selâhaddin de bu seferlere katıldı; 1169'da Şirkûh'un ölümü-sonrası Selâhaddin Mısır'da söz-merkezindeki figür oldu, 1171'de Fâtımî-halifeliğini-bitirip Sünnî-Eyyûbî-hânedânını-kurdu. Nûreddîn Zengî 1174'te Şam'da vefât-etti; mezarı Şam'daki Madrasa al-Nūriyya (1167 yapımı, klasik Zengî-Eyyûbî mîmârî söz-örgüsünün söz-merkezindeki yapı) yan-bağlamlı söz-yapısının söz-imgesi. Klasik halk-tasavvuf-edebî söyleminde Nûreddîn Zengî al-Malik al-'Ādil ("adâletli-melik") ve al-Mujāhid (cihâd-eden) onursal-lakaplarıyla yan-bağlanır; klasik İslamî sîret-cengî söz-örgüsünün söz-imgesi. Nureddin özellikle dindar-eğitimli Osmanlı-Anadolu saray-bürokrasi-ulemâ ailelerinin sevdiği zarif erkek-adlandırma kategorisinde 14-20. yüzyıllar boyunca yer aldı. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Nûreddîn / Nureddin / Nūr al-Dīn yan-formlarında yerleşmiştir.