Perizade

Perizade, Pers compound: perî ("perî, klasik Pers-Türk halk-mitolojisinin söz-merkezindeki ışık-yan-yansıyan-yan-zarafet-figürü; bk. Perihan, Gülperi maddeleri yan-form söz-örgüsü") ve zâde ("-doğmuş, -soylu, -evlâdı; klasik Pers söz-örgüsünden Türkçeye geçen yan-form söz-yapısı; aynı kök-ailesinden şehzâde — şâh-soylu, Gülzade — gül-soylu, Beyzâde — bey-soylu yan-örgüsü") söz-unsurlarının terkibinden perî-soyundan, perî-doğmuş, perî-evlâdı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Peri kızı, peri soyundan gelen manasında nitelendirir. -zâde sonekli klasik Pers-Türk compound söz-yapıları halk-asalet adlandırma kategorisinin söz-merkezindeki söz-imgelerindendir; Şehzade, Gülzade, Beyzâde, Hânzâde, Perizade, Mîrzâde, Mevlânâ-zâde yan-örgüsü oluşmuştur. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde perî-zâde yan-form söz-yapısı sevgili-tasvirinin söz-merkezindeki söz-imge — peri-soylu sevgili — klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik Osmanlı saray-edebî söyleminde Perîzâde yan-form söz-yapısı saray-kadın-onursal-yan-form söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır. 137 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #402 sıradadır.

Pers compound Perîzâde, iki Pers söz-unsurunun terkibinden yapılmıştır: perî ("perî, klasik Pers-Türk halk-mitolojisinin söz-merkezindeki ışık-yan-yansıyan-yan-zarafet-figürü; klasik Pers söz-örgüsünde parī — meleksi-yan-yansıma-figürü, parīzādagān — perî-evlâdları yan-örgüsü; aynı kök-ailesinden Perihan — perî-Hân, Gülperi — gül-perî, Perizad — perî-doğmuş yan-örgüsü; bk. Perihan, Gülperi maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada") ve zâde ("-doğmuş, -soylu, -evlâdı; klasik Pers söz-örgüsünden Türkçeye geçen yan-form söz-yapısı; aynı kök-ailesinden zādan — doğmak, zād — doğum, zādgāh — doğum-yeri, zādī — doğmuşluk; aynı kök-ailesinden şehzâde — şâh-soylu, Gülzade — gül-soylu, Beyzâde — bey-soylu, Hânzâde — han-soylu, Mîrzâde — emir-soylu, Hâcı-zâde — hacı-soylu yan-örgüsü"). Birleşim Perî-zâde = "perî-soyundan, perî-doğmuş, perî-evlâdı, perî-yan-soylu". TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Peri kızı, peri soyundan gelen manasında nitelendirir. -zâde sonekli klasik Pers-Türk compound söz-yapıları halk-asalet adlandırma kategorisinin söz-merkezindeki söz-imgelerindendir; Şehzade (şâh-soylu — Osmanlı pâdişâh-oğullarının onursal-yan-form söz-yapısı), Gülzade (gül-soylu; bk. Gülzade maddesi yan-form söz-örgüsü), Beyzâde (bey-soylu — klasik Anadolu söz-örgüsünde halkın bey-soylularına onursal-yan-form söz-yapısının söz-imgesi), Hânzâde (han-soylu — klasik Türk-Türkmen halk-soyluluk söz-yapısının söz-imgesi), Perizade (perî-soylu — bu yan-form söz-yapısı), Mîrzâde (emir-soylu — klasik Pers-Türk halk-soyluluk söz-yapısının söz-imgesi), Mevlânâ-zâde (Mevlânâ-soylu yan-form söz-yapısı), Hâcı-zâde (hacı-soylu yan-form söz-yapısı), Sultânzâde (sultan-soylu yan-form söz-yapısı), Pâşâzâde (pâşâ-soylu yan-form söz-yapısı), Aganlar-zâde (yan-form söz-yapısı) yan-örgüsü oluşmuştur. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız Şîrâzî (1315-1390), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Nizâmî Gencevî (1141-1209) gibi büyük şâirler-pîrler perî-zâde yan-form söz-yapısını sevgili-tasvirinin söz-merkezindeki söz-imge — peri-soylu-sevgili — şeklinde işler; perî-rû (perî-yüzlü), perî-veş (perî-gibi), perî-misâl (perî-örneği), perî-fâm (perî-renkli), perî-cemâl (perî-yüz-güzelliği), perî-zâde-i ḥüsn (güzelliğin-perî-soylusu) yan-form söz-yapıları klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik Osmanlı saray-edebî söyleminde Perîzâde Sultân (Osmanlı saray-kadın-onursal-yan-form söz-yapısı), Perîzâde Hânım (klasik halk-saray-kadın yan-form söz-yapısı) yan-form söz-yapıları klasik saray-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-türkü-edebî söyleminde Perîzâde-yârın-yumuşak-yan-yan-zarafeti, Perîzâde-yârın-onursal-yan-yan-asîlliği, Perîzâde-yârın-perî-yan-yan-yumuşak-cemâli yan-form söz-yapıları yer aldı. Perizade özellikle 1888'den itibaren Anadolu kırsal-bölge halk-zarafet ve klasik Osmanlı saray-yan-form söz-yapısı ailelerinin sevdiği klasik kız adı oldu; klasik Pers-Türk halk-zarafet söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı.