Şahsenem

Şahsenem, Pers compound: şâh (Pers shāh شاه — "hükümdar, en-yüce, klasik Pers halk-soyluluk söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; bk. Şehzade, Şehnaz, Gülşah maddeleri yan-form söz-örgüsü") ve senem (Pers sanam صنم — "put, güzel-sevgili-yan-yansıyan, klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki estetik-söz-yapısı; Senem-yan-formu klasik halk-Pers-Türk söz-örgüsünde 'sevgili' söz-merkezi söz-yapısı yan-bağlanır") söz-unsurlarının terkibinden güzellerin-şâhı, sevgililerin-en-onursalı, klasik halk-aşk-hikâyesinin söz-merkezi onursal-yan-yapı anlamlarına gelir. Klasik Anadolu Türk halk-edebiyatının söz-merkezindeki söz-yapısı: Aşık Garip ile Şahsenem halk-aşk-hikâyesi yan-bağlanır — Erzurum-Tiflis arasında geçen klasik halk-aşk-romansının söz-merkezindeki kadın-onursal-figürünün söz-imgesi. Klasik halk-Pers-Türk söz-örgüsünde Şâh-Senem yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki söz-yapısı; klasik halk-türkü-edebî söyleminin söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır. senem yan-yapısı klasik Pers divan-şiir geleneğinde sanam-i Sîm-tan (gümüş-bedenli-sevgili), sanam-i Çîn (Çin-sevgilisi; kelebek-yan-yansıyan-Çin-resmi), sanam-i Hindû (Hindû-sevgilisi) yan-form söz-yapıları klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. 163 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2025'te #405 sıradadır.

Pers compound Şâh-Senem, iki Pers söz-unsurunun terkibinden yapılmıştır: şâh (Pers shāh شاه — "hükümdar, en-yüce; klasik Pers halk-soyluluk söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; aynı kök-ailesinden shāhinshāh — şâhlar-şâhı, shāhzāde — şâh-soylu, shāh-bāz — şâh-doğanı, shāh-bālā — şâh-yan-yapısı, shāh-sanam — şâh-sanemi, shāh-meşreb — şâh-meşrepli, shāh-merdan — Hz. 'Alî'nin onursal-lakabı yan-örgüsü; bk. Şehzade, Şehnaz, Gülşah, Şehmus maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada") ve senem (Pers sanam صنم — "put, güzel-sevgili-yan-yansıyan; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki estetik-söz-yapısı; aynı kök-ailesinden sanam-i Sîm-tan — gümüş-bedenli-sevgili, sanam-i Çîn — Çin-sevgilisi, sanam-i Hindû — Hindû-sevgilisi, Senem-yan-formu klasik halk-Pers-Türk söz-örgüsünde 'sevgili' söz-merkezi söz-yapısı yan-bağlanır; klasik Pers söz-örgüsünde sanam — pre-İslamî 'put-tanrısal-yan-yansıyan' söz-yapısı, klasik Pers divan-şiir-jargonunda yan-yorumla 'güzel-sevgili-yan-yansıyan' söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır"). Birleşim Şâh-Senem = "güzellerin-şâhı, sevgililerin-en-onursalı, klasik halk-aşk-hikâyesinin söz-merkezi onursal-yan-yapı, sevgili-yan-yumuşak-en-üst söz-yapısı". Klasik Anadolu Türk halk-edebiyatının söz-merkezindeki söz-yapısı: Aşık Garip ile Şahsenem halk-aşk-hikâyesi yan-bağlanır — Erzurum-Tiflis arasında geçen klasik halk-aşk-romansının söz-merkezindeki kadın-onursal-figürünün söz-imgesi yan-bağlanır; klasik halk-edebî söz-örgüsünde Aşık Garip-Şahsenem söz-örgüsü 14-19. yüzyıl Anadolu-Kafkasya-Azerî halk-türkü-jargonunun söz-merkezindeki söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-Pers-Türk söz-örgüsünde Şâh-Senem yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki söz-yapısı; klasik halk-türkü-edebî söyleminin söz-merkezindeki söz-yapısı yan-bağlanır. senem yan-yapısı klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız Şîrâzî (1315-1390), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273), Nizâmî Gencevî (1141-1209) gibi büyük şâirler-pîrler tarafından sevgili-tasvirinin söz-merkezindeki söz-imge şeklinde işlenir; sanam-i Sîm-tan (gümüş-bedenli-sevgili — sevgilinin-zarif-bedeninin söz-imgesi), sanam-i Çîn (Çin-sevgilisi — klasik Pers söz-örgüsünde bot-i Çîn yan-form söz-yapısı), sanam-i Hindû (Hindû-sevgilisi — klasik Pers söz-örgüsünde Hint-yan-yansıyan-sevgili söz-yapısı), sanam-âbâd (sevgili-âbâd; klasik halk-Pers söz-yapısı) yan-form söz-yapıları klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. Klasik halk-türkü-edebî söyleminde Şahsenem-yârın-onursal-yan-yan-asîlliği, Şahsenem-yârın-aşk-yan-yan-zarafeti yan-form söz-yapıları yer aldı. Şahsenem özellikle 1862'den itibaren Anadolu kırsal-bölge halk-zarafet ailelerinin sevdiği klasik kız adı oldu.