Celaleddin

Celaleddin, Arapça Jalāl al-Dīn (جلال الدين) — jalāl ("yücelik, ululuk, klasik halk-Arap söz-örgüsünün söz-merkezi söz-yapısı") ve al-dīn ("din") söz-unsurlarının terkibinden — dinin yüceliği, dinin ululuğu, klasik halk-Sünni-İslam ulemâ-tasavvuf onursal-yan-form söz-yapısı anlamlarına gelir; Celalettin adının yan-form/contraction yan-yumuşak-söyleyiş yan-formudur (bk. Celalettin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada). *En bilinen taşıyıcısı klasik dünya-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî** (Jalāl al-Dīn Muḥammad Rūmī, 1207-1273) — klasik halk-tasavvuf-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge; Mesnevî, Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî, Fîhi Mâ-fîh, Mektûbât yan-form eserlerinin söz-imgesi yan-bağlanır; Mevlevîlik tarîkatının kurucusu (oğlu Sultan Veled tarafından kurumsallaştırılmış) yan-bağlanır. al-Jalāl — Allah'ın Dhū al-Jalāli wa al-Ikrām (Rahmân 55:27, 78; bk. Celile, Abdulcelil maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada) onursal-yan-form söz-yapısı yan-bağlanır. -eddin sonekli compound erkek adlarının (bk. Alaeddin, Bahaddin, Necmeddin, Muhiddin, Hayreddin* maddeleri yan-form söz-örgüsü) ailesinden bir üyedir. 141 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2024'te #448 sıradadır.

Arapça Jalāl al-Dīn (جلال الدين), iki Arapça söz-unsurunun terkibinden yapılmıştır: jalāl ("yücelik, ululuk; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde j-l-l kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-Jalīl — Yüce-Celîl; Allah'ın 99 İsm-i Hüsnâ'sından, al-Jalāl — celâl-ululuk, Dhū al-Jalāli wa al-Ikrām — Rahmân 55:27, 78 yan-bağlamı; bk. Celile, Abdulcelil maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada, al-Tajallī — tecellî yan-form söz-yapısı, al-ijlāl — yüce-bilme, Celile — dişil-yan-form söz-yapısı, İclal — al-Ikrām yan-bağlamı; bk. İclal maddesi yan-form söz-örgüsü, al-Mujallal — yan-form söz-yapısı yan-örgüsü") ve al-dīn ("din; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde d-y-n kök-ailesinden 'borç-yükümlülük-itaat-din' yan-yorumlu söz-yapısı; bk. Alaeddin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada"). Birleşim Jalāl al-Dīn = "dinin yüceliği, dinin ululuğu, klasik halk-Sünni-İslam ulemâ-tasavvuf onursal-yan-form söz-yapısı". Celalettin adının yan-form/contraction yan-yumuşak-söyleyiş yan-formudur (bk. Celalettin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — klasik halk-Türk-Anadolu söz-örgüsünde tt/dd yan-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması yan-bağlanır; Celaleddin yan-form söz-yapısı klasik halk-Osmanlı-Arapça yan-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması yan-bağlanır). -eddin sonekli compound erkek adları klasik Sünni-İslam ulemâ-saray-tasavvuf geleneğinin onursal lakap-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı (bk. Alaeddin, Bahaddin, Necmeddin, Muhiddin, Hayreddin, Zeynettin, Keramettin maddeleri yan-form söz-örgüsü detayı orada). En bilinen taşıyıcıları: (1) Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (Jalāl al-Dīn Muḥammad Rūmī, 1207-1273, Belh-Konya) — klasik dünya-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge; klasik halk-tasavvuf-Mevlevî söz-örgüsünün söz-merkezi pîri (oğlu Sultan Veled (1226-1312) tarafından kurumsallaştırılmış Mevlevîlik tarîkatı yan-bağlanır); babası Bahā' al-Dīn Walad (1152-1231, Sultānu'l-'Ulemā; bk. Bahattin, Bahaddin, Baha maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada) klasik Anadolu Selçuklu döneminin (Sultan I. Alâ' al-Dīn Keykubâd dönemi; bk. Alaeddin maddesi yan-form söz-örgüsü) söz-merkezi-İslam-âlim figürlerindendir; eserleri: Mesnevî (klasik halk-tasavvuf-edebiyatın söz-merkezi 6-cilt eseri; Bishnaw az nay açılış-yan-yapısı; bk. Ezel maddesi yan-form söz-örgüsü Bezm-i Elest al-Mīthāq yan-bağlamı kök-aile-detayı orada), Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî (Şems-i Tebrîzî yan-bağlamı), Fîhi Mâ-fîh, Mektûbât, Mecâlis-i Sab'a yan-bağlanır; klasik dünya-edebî söz-örgüsünde Mevlānā (Mevlânâ — "Bizim Mevlâ'mız") onursal-yan-form söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır; (2) Sultan Celâleddîn Hârizmşâh (Jalāl al-Dīn Manguberdī, saltanat 1220-1231) — Hârizmşâhlar hânedânının son-pâdişâhı (bk. Cengizhan, Alaeddin maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — Cengiz-Han'a-karşı-direniş yan-bağlamı yan-bağlanır); (3) Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī (1445-1505) — klasik Şâfi'î hadis-tefsîr-âlimi; Tafsīr al-Jalālayn (Jalāl al-Dīn al-Maḥallī ile birlikte) ve al-Itqān fī 'Ulūm al-Qur'ān yan-form eserlerinin söz-imgesi yan-bağlanır; (4) Jalāl al-Dīn Akbar al-Mughul (1542-1605, Bâbürlü-pâdişâhı; bk. Hürrem maddesi yan-form söz-örgüsü Şâh-Cihân yan-bağlamı kök-aile-detayı orada). Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Celâleddîn / Celaleddin / Celalettin yan-formlarında yerleşmiştir. Celaleddin özellikle 1884'ten itibaren dindar Anadolu Türk-İslam ailelerinin sevdiği klasik onursal-yan-yapı erkek adı oldu.