Dilay

Dilay, Pers-Türkçe compound: dil (Pers dil دل — "gönül, kalp; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı") ve ay (Türkçe — "ay, klasik Türk-Pers halk-zarafet söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; bk. Aygül, Aybüke, Aysel, Seray, Aydemir, Ayda maddeleri yan-form söz-örgüsü") söz-unsurlarının terkibinden gönlü-aydınlatan-ay-gibi-güzel, gönlün-ay-yan-yansıyan-zarafetli, klasik halk-Pers-Türk halk-zarafet söz-yapısının söz-merkezindeki söz-yapısı anlamlarına gelir. TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Gönlü aydınlatan ay gibi güzel manasında nitelendirir. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde dil- başlangıçlı compound söz-yapıları sevgili-tasvirinin söz-merkezindeki söz-imgesi: dil-ārā (gönül-süsleyen), dil-bar (gönül-götüren), dil-rubā (gönül-kapan), dil-pesend (gönül-beğenen), dil-shād (gönül-mutlu), dil-fīrūz (gönül-aydınlatan; Dilay yan-formuyla yan-bağlanır), Dilbar (klasik Pers söz-yapısı), Dilşah (gönül-şâhı) yan-form söz-yapıları klasik divan-edebî söz-örgüsünün söz-imgesi yan-bağlanır. ay- / -ay compound söz-yapıları klasik Türk-Pers halk-zarafet kız-adlandırma kategorisinin söz-merkezindeki söz-imgelerindendir; bk. ilgili maddeler yan-form söz-örgüsü detayı orada. Dilay özellikle 1961'den itibaren laik-eğitimli orta-tabaka ailelerinin sevdiği zarif modern kız adı oldu. 64 yıllık TÜİK derinliğiyle 2025'te #342 sıradadır.

Pers-Türkçe compound Dilay, iki söz-örgüsünün terkibinden yapılmıştır: dil (Pers dil دل — "gönül, kalp; klasik Pers divan-şiir-jargonunun söz-merkezindeki söz-yapısı; aynı kök-ailesinden dil-ārā — gönül-süsleyen, dil-bar — gönül-götüren, dil-rubā — gönül-kapan, dil-pesend — gönül-beğenen, dil-shād — gönül-mutlu, dil-fīrūz — gönül-aydınlatan, dil-i bî-vefâ — vefâsız-gönül, dil-âşūb — gönül-yan-yapısı, dil-i 'âşıq — âşık-gönlü, dil-bāz — gönül-oynayan, dil-pâzīr — gönül-kabul-eden yan-örgüsü") ve ay (Türkçe — "ay, klasik Türk-Pers halk-zarafet söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı; aynı kök-ailesinden Aygül, Aybüke, Aybike, Aysel, Ayşin, Aytaç, Ayhan, Ayten, Ayça, Ayşegül, Aymira, Aydemir, Ayda, Seray, Dilay yan-örgüsü; bk. Aygül, Aybüke, Aydemir, Ayda, Seray maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada"). Birleşim Dil-Ay = "gönlü-aydınlatan-ay-gibi-güzel, gönlün-ay-yan-yansıyan-zarafetli, klasik halk-Pers-Türk halk-zarafet söz-yapısının söz-merkezindeki söz-yapısı". TDK Kişi Adları Sözlüğü adın özel-anlam-yorumunu Gönlü aydınlatan ay gibi güzel manasında nitelendirir. Klasik Pers divan-şiir geleneğinde Hâfız Şîrâzî (1315-1390), Sa'dī Şîrâzî (1210-1291), Câmî (1414-1492), Şeyh Galib (1757-1799), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273), Nizâmî Gencevî (1141-1209) gibi büyük şâirler-pîrler dil- başlangıçlı compound söz-yapılarını sevgili-tasvirinin söz-merkezindeki söz-imge şeklinde işler. Klasik halk-Türk-Pers halk-zarafet kız-adlandırma kategorisinde Dilay, Dilbar, Dilşah, Dilek, Dilara, Dilfeza, Dilrubâ, Dilnaz (bk. İsminaz maddesi yan-form söz-örgüsü -nâz son-ek), Dilcan, Dilfeza yan-örgüsü oluşmuştur. Klasik halk-türkü-edebî söyleminde Dilay-yârın-yumuşak-yan-yan-zarafeti, Dilay-yârın-onursal-yan-yan-asîlliği, Dilay-yârın-ay-yan-yan-yansıyan-cemâli, Dilay-yârın-gönül-yan-yan-aydınlatan-zarafeti yan-form söz-yapıları yer aldı. Dilay özellikle 1961'den itibaren Cumhuriyet'in laik-eğitimli orta-tabaka ailelerinin sevdiği zarif modern kız adı oldu.