Hayreddin

Hayreddin, Arapça Khayr al-Dīn (خير الدين) — khayr ("hayır, iyilik") ve al-dīn ("din") söz-unsurlarının terkibinden — dinin hayrı, dinin iyiliği, klasik halk-Sünni-İslam ulemâ-tasavvuf onursal-yan-form söz-yapısı anlamlarına gelir; Hayrettin adının yan-form/contraction yan-yumuşak-söyleyiş yan-formudur (bk. Hayrettin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — klasik halk-Türk-Anadolu söz-örgüsünde tt/dd yan-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması yan-bağlanır). -eddin sonekli compound erkek adlarının (Bahattin, Bahaddin, Necmettin, Necmeddin, Sebahattin, Şemsettin, Cemalettin, Şerafettin, Fahrettin, Hüsamettin, Sadettin, Nizamettin, Alaeddin, Muhittin, Muhiddin, Keramettin — bk. ilgili maddeler) ailesinden bir üyedir. *En bilinen taşıyıcısı: Hayrettin Paşa Barbaros** (Khayr al-Dīn Pasha Barbarossa, 1478-1546) — klasik Osmanlı denizcilik-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge; 1538 Preveze-Deniz-Savaşı yan-bağlamı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (bk. Barbaros, Hayrettin, Reis* maddeleri yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada). 126 yıllık derin TÜİK tarihiyle 2024'te #449 sıradadır.

Arapça Khayr al-Dīn (خير الدين), iki Arapça söz-unsurunun terkibinden yapılmıştır: khayr ("hayır, iyilik; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde kh-y-r kök-ailesinin söz-merkezi söz-yapısı; aynı kök-ailesinden al-Khayr — Hayır, al-Khayrāt — hayırlar-çoğul, al-takhayyur — seçim-yan-yapı söz-yapısı, al-mukhtār — seçilmiş; klasik halk-Sünni Imām al-Mukhtār yan-bağlamı, al-akhyār — hayırlılar; bk. Sıddık maddesi yan-form söz-örgüsü Sâd 38:47 al-muṣṭafayna al-akhyār yan-bağlamı yan-örgüsü") ve al-dīn ("din; klasik Arap-Sami söz-örgüsünde d-y-n kök-ailesinden 'borç-yükümlülük-itaat-din' yan-yorumlu söz-yapısı; bk. Alaeddin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada"). Birleşim Khayr al-Dīn = "dinin hayrı, dinin iyiliği, klasik halk-Sünni-İslam ulemâ-tasavvuf onursal-yan-form söz-yapısı". Hayrettin adının yan-form/contraction yan-yumuşak-söyleyiş yan-formudur (bk. Hayrettin maddesi yan-form söz-örgüsü kök-aile-detayı orada — klasik halk-Türk-Anadolu söz-örgüsünde tt/dd yan-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması; Hayreddin yan-form söz-yapısı klasik halk-Osmanlı-Arapça yan-yumuşak-söyleyişin söz-yansıması yan-bağlanır — özellikle Osmanlı Khayr al-Dīn Pasha onursal-yan-form söz-yapısının klasik halk-Osmanlı yazımındaki söz-yansıması yan-bağlanır). -eddin sonekli compound erkek adları klasik Sünni-İslam ulemâ-saray-tasavvuf geleneğinin onursal lakap-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapısı (bk. Alaeddin, Bahaddin, Necmeddin, Muhiddin maddeleri yan-form söz-örgüsü detayı orada). En bilinen taşıyıcıları: (1) Hayrettin Paşa Barbaros (Khayr al-Dīn Pasha Barbarossa, 1478-1546, Mitilini/Lesbos) — klasik Osmanlı denizcilik-edebî söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-imge; klasik Osmanlı kapudân-ı deryâ (1533-1546); 1538 Preveze-Deniz-Savaşı'nın fâtihi yan-bağlamı söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır (klasik Osmanlı-Akdeniz söz-örgüsünün söz-merkezindeki söz-yapı); Barbaros Hayreddin Paşa-Türbesi (Beşiktaş, Mimâr Sinân-eseri 1541-1542 yan-bağlanır), Barbaros Hayreddin Paşa-Heykeli (Beşiktaş) yan-bağlanır; klasik halk-İslamî Khayr al-Dīn onursal-yan-form söz-yapısı yan-bağlanır (asıl-adı Yâkup-Reis'in oğlu Hızır; Khayr al-Dīn onursal-yan-form söz-yapısı sultan-tarafından-verilen söz-yapısının söz-imgesi yan-bağlanır); (2) Hayrettin Karaman (klasik halk-Türk-Cumhuriyet İslamî yan-yapı söz-yapısı yan-bağlanır); (3) Hayrettin Tokat (klasik halk-Türk söz-yapısı yan-bağlanır). Klasik halk-Sünni İslamî söz-örgüsünde Khayr al-Dīn al-Ramlī (klasik Hanefî hukukçu öl. 1671), Khayr al-Dīn Pasha (Tunisli devlet-adamı 1820-1890) yan-bağlanır. Klasik halk-Türk-İslam söz-örgüsünde Hayrettin/Hayreddin — onursal-yan-form söz-yapısının söz-merkezindeki söz-imge yan-bağlanır. Türkçeye Osmanlı yumuşak-söyleyişiyle Hayrettin / Hayreddin yan-formlarında yerleşmiştir.