Keziban

Keziban, Anadolu'nun en köklü kız adlarındandır ve 'evin hanımı, ev idaresini yürüten kadın' anlamıyla bilinir; bu anlam, adı Farsça kedbanu (ev hanımı) sözüne bağlayan yaygın görüşten gelir. Adın kaynağı ise çok tartışılmıştır: bir başka görüşe göre ad, Rahman suresinde defalarca tekrarlanan 'Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?' sorusunun son sözcüğünden türemiştir. Anadolu'da yaygın bir kız adıdır; "Kezban" yaygın halk yazımıdır. TÜİK kayıtlarında Keziban ismine ilk olarak 1850 yılında rastlanmaktadır. İsim, 1854 yılında 15. sırayla zirvesine çıkmıştır. Güncel olarak 2025 yılı verilerinde 399. sırayla listelenmektedir.

Keziban'ın kaynağı uzun süredir tartışılır ve iki görüş öne çıkar. Birincisine göre ad Farsça kedbanu sözünden gelir: ked 'ev', banu 'hanım, hanımefendi' demektir ve birleşince 'evin hanımı, evi çekip çeviren kadın' anlamı çıkar. Farsçada banu tek başına da hanım demektir ve saygı bildiren pek çok terkipte geçer; Osmanlı'da konak ve saray işlerini yürüten kethüdanın unvanı da aynı Farsça 'ev' sözcüğüne bağlanır. Ne var ki bu görüş, Anadolu'da yaygın olan Keziban ve Kerziban biçimlerini açıklamakta yetersiz kalır. İkinci görüşe göre ad, Rahman suresindeki 'Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız?' sorusunun son sözcüğü olan tükezziban'dan (yalanlarsınız) gelir; Tükezban biçimi de bu görüşle birlikte anılır, ama görüşü sağlam bir zemine oturtmak güçtür. Ad, Muazzez Tahsin Berkand'ın romanından uyarlanan 1953 tarihli Kezban filminden sonra 'şehre yeni gelmiş deneyimsiz köylü kızı' tipiyle özdeşleşmiş, yine de Anadolu'da kuşaktan kuşağa verilmeye devam etmiştir.